नेपालमण्डल - उपत्यकाका
१२ प्रमुख तीर्थस्थलहरू
समुद्री किनार, पवित्र नदी जस्ता पानीका स्रोतनजिक व्यवस्थित मानवीय बसोवास भएको सबैलार्इ ज्ञात छ । विश्वभर नै यसरी स्वच्छ र पवित्र नदी वा समुद्रकै नजिक शहरहरू भएका उदाहरणहरू प्रशस्तै छन्, चाहे त्यो काठमाडैाँ नै होस् वा गङ्गा नदी नजिक बनारस (भारत) र युरोपमा समेत थेम्स् नदी नजिक लण्डन (संयुक्त अधिराज्य)। नदी सभ्यता प्राचीन शहरहरूमा अद्यापि विद्यमान नै पाइन्छ । पानीको मानवीय आवश्यकतासँग यो नदी सभ्यता गाँसिएको प्रष्टै छ ।
हिन्दु परम्परामा ठूलाठूला नदीहरूको सङ्गमलार्इ थप महत्त्वका साथ हेरिन्छ । नदीका तटहरू त पवित्र भए नै, त्यसमा पनि अझ दोभान वा त्रिवेणीहरूको पनि विशेष धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ । यी दोभान वा त्रिवेणीहरूलार्इ प्रमुख तीर्थस्थल मानी श्राद्धादि कर्म गर्ने र विशेष अवसरहरूमा मेला नै भर्न जाने चलन समेत रहेको छ ।
काठमाडैाँको नदी संस्कृतिसँगै जोडिएको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष नागपूजन पनि हो । नागहरूलार्इ पूजा गर्ने चलन हिन्दु परम्परा लगायत विविध अन्य लोक परम्परामा पनि पाइन्छ । काठमाडैाँ उपत्यका तलाउ हुँदै यहाँ विचरण गर्ने कर्कोटक आदि नागहरूका कथाहरू पनि अद्यापि सुन्न पाइन्छ ।
यस पोष्टमा काठमाडैाँ उपत्यकाका केही प्रमुख तीर्थहरूको नाम तथा प्रत्येक तीर्थसँग जोडिएका विविध नागराजाहरूको नाम सङ्कलित गरिएको छ ।
हिन्दु परम्परामा ठूलाठूला नदीहरूको सङ्गमलार्इ थप महत्त्वका साथ हेरिन्छ । नदीका तटहरू त पवित्र भए नै, त्यसमा पनि अझ दोभान वा त्रिवेणीहरूको पनि विशेष धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ । यी दोभान वा त्रिवेणीहरूलार्इ प्रमुख तीर्थस्थल मानी श्राद्धादि कर्म गर्ने र विशेष अवसरहरूमा मेला नै भर्न जाने चलन समेत रहेको छ ।
काठमाडैाँको नदी संस्कृतिसँगै जोडिएको एक महत्त्वपूर्ण पक्ष नागपूजन पनि हो । नागहरूलार्इ पूजा गर्ने चलन हिन्दु परम्परा लगायत विविध अन्य लोक परम्परामा पनि पाइन्छ । काठमाडैाँ उपत्यका तलाउ हुँदै यहाँ विचरण गर्ने कर्कोटक आदि नागहरूका कथाहरू पनि अद्यापि सुन्न पाइन्छ ।
यस पोष्टमा काठमाडैाँ उपत्यकाका केही प्रमुख तीर्थहरूको नाम तथा प्रत्येक तीर्थसँग जोडिएका विविध नागराजाहरूको नाम सङ्कलित गरिएको छ ।
उपत्यकाका प्रमुख तीर्थ
तथा नागराजाहरू
| क्र.सं. | नागराजाको नाम | तीर्थको नाम | तीर्थस्थल रहेको ठाउँ |
|---|---|---|---|
| १ | तक्षक नाग | पुण्य तीर्थ | गोकर्ण |
| २ | सोक्षिकी नाग | शान्त तीर्थ | गुह्येश्वरी |
| ३ | शङ्खपाल नाग | शङ्खर तीर्थ | शङ्खमूल |
| ४ | स्वरूप नाग | राज तीर्थ | कालोपुल / सानेपा |
| ५ | कुलिक नाग | मनोरथ तीर्थ | टोखादुवा |
| ६ | अपलाल नाग | निर्मल तीर्थ | भद्रमती (भचाखुसी) |
| ७ | नन्दउपनन्द नाग | लखु / विधान तीर्थ | कङ्केश्वरी / कङ्ग अजिमा |
| ८ | बासुकी नाग | ज्ञान तीर्थ | कह्रँ खुसी (बुङ्गमती) |
| ९ | वरुण नाग | चिन्तामणि तीर्थ | टेकु दोभान |
| १० | पद्मधवल नाग | प्रमोद तीर्थ | दानगा |
| ११ | महापद्मधवल नाग | सुलक्षण तीर्थ | भाजँ गाँ (कीर्तिपुर) |
| १२ | कान्ति नाग | जय तीर्थ | नख्खु |
सूची :
1. पुण्य तीर्थ, गोकर्ण
2. शान्त तीर्थ, गुह्येश्वरी
3. शङ्खर तीर्थ, शङ्खमूल
4. राज तीर्थ, कालोपुल / सानेपा5. मनोरथ तीर्थ, टोखादुवा
6. निर्मल तीर्थ, भद्रमती (भचाखुसी)
7. लखु / विधान तीर्थ, कङ्केश्वरी / कङ्ग अजिमा
8. ज्ञान तीर्थ, कह्रँ खुसी (बुङ्गमती)
9. चिन्तामणि तीर्थ, टेकु दोभान
10. प्रमोद तीर्थ, दानगा
11. सुलक्षण तीर्थ, भाजँ गाँ (कीर्तिपुर)
12. जय तीर्थ, नख्खु
